Tôi đã đến plei (làng) Lao Đu, xã Khâm Đức, thành phố Đà Nẵng, cách đây 25 năm. Những ngôi mái tôn, vách ván sát bên nhau, con đường bê tông uốn lượn giữa làng, vườn cây xanh lá và tiếng trẻ đến trường… khiến ít ai hình dung nơi đây từng là một ngôi làng di cư với bao nhọc nhằn, cay đắng.
Chiều trên plei Lao Đu xuống nhanh. Già làng A Mười đã ngoài tám mươi tuổi, ngồi lặng lẽ trước hiên nhà sàn. Làn da rám nắng in dấu thời gian trên gương mặt ông. Nhấp ngụm rượu trắng, giọng già chùng xuống khi nhắc về chốn cũ:
– Làng Lao Đu của mình trước đây ở xa lắm, sâu trong núi rừng xã Đăk Plô, huyện Đăk Glei, tỉnh Kon Tum. Dân làng bây giờ nhiều người đã chẳng còn nhớ đường về làng cũ nữa đâu…
Câu nói rơi vào khoảng không tĩnh lặng, như một tiếng vọng từ miền ký ức xa xăm. Không nhớ đường về, bởi từ ngày rời nơi ở cũ, người Lao Đu đã trải qua quá nhiều dâu bể.
Ngày ấy, cái ăn không đủ no, bệnh tật triền miên. Khi có người đau ốm, dân làng phải khiêng đi trong rừng ba, bốn ngày đường mới đến cơ sở khám chữa bệnh. Có người chưa kịp tới nơi đã phải quay về trong tiếng khóc xé lòng. Năm 1988, một trận dịch tả xảy ra tại làng Lao Đu cũ, khiến nhiều người tử vong. Trong nỗi bất lực giữa núi rừng cách trở, người ta truyền tai nhau rằng “Giàng không còn thương làng mình nữa”. Nỗi sợ bệnh tật, cái chết dần bao trùm lên cuộc sống cộng đồng.
Không thể tiếp tục chịu cảnh đói nghèo và chết chóc, 34 hộ gia đình với 128 con người đã rời làng, men theo những con đường mòn của phu vàng, nương theo dòng nước Đaksa để tìm vùng đất mới. Đó là một cuộc ra đi đầy bất trắc, nhưng cũng là lựa chọn duy nhất để níu giữ sự sống.
Năm 1992, cộng đồng người Giẻ Triêng hình thành giữa vùng rừng đầu nguồn Đaksa. Đằng sau sự hồi sinh ấy là biết bao mồ hôi, nước mắt. Ngay cả những đảng viên kỳ cựu như A Mười, A Song Ba, A Hưu cùng tám người khác trong Chi bộ Lao Đu lúc bấy giờ cũng phải đứng trước lựa chọn khó khăn giữa nguyên tắc tổ chức và sinh mệnh của đồng bào. Việc người dân tự phát rời làng dẫn đến những hình thức kỷ luật đối với một số đảng viên. Chi bộ có thời điểm tạm thời tan rã, nhưng tình người và khát vọng sống vẫn bám rễ trên vùng đất mới.
Đến năm 1997, làng Lao Đu dần ổn định bên dòng suối Đăkxman, xã Phước Xuân, huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam (cũ). Một hành trình gian khó khép lại, mở ra chặng đường khác: dựng nhà, khai đất, làm ruộng và gây dựng lại cuộc sống.
*
Hôm nay, tôi lại đặt chân đến plei Lao Đu. Trước mắt tôi là những ngôi nhà xây san sát, những con đường sạch sẽ, đàn bò thong thả gặm cỏ và những vườn cây xanh tốt. Cuộc sống đã mang một dáng vẻ khác.
Già làng A Song Ba từng ví sự đổi thay ấy bằng những hình ảnh thật hồn nhiên: như con mang, con hoẵng trong rừng sâu bỗng ngẩng đầu nhìn thấy bầu trời xanh ngắt; như con cá nhỏ giữa mùa khô hạn tìm được nguồn nước mát lành.
Câu chuyện về A Song Ba cũng là một phần lịch sử của Lao Đu. Sinh năm 1949 tại vùng Đăk Plô, huyện Đăk Glei, ông tham gia hoạt động cách mạng từ khi còn trẻ, được kết nạp Đảng năm 1972. Sau năm 1975, ông trở về làng làm cán bộ. Vì để người dân tự phát rời làng, ông cùng một số đảng viên trong chi bộ bị khai trừ khỏi Đảng. Cuối năm 2003, ngay tại làng mới Lao Đu, A Song Ba cùng A Hưu, A Chươm, A Rất, Y Liên, Y Rết… được kết nạp Đảng lần thứ hai.
Để plei Lao Đu có được ngày hôm nay, những người đi trước như A Song Ba đã tiên phong bằng hành động cụ thể. Khi làng cần đất mở đường, cần mặt bằng xây trường cho con trẻ, ông tự nguyện hiến 7.000 mét vuông đất của gia đình.
Ông tâm niệm giản dị:
– Mình là đảng viên, phải gương mẫu làm trước thì dân làng và con cháu trong làng mới tin và làm theo.
Từ những tấm gương như thế, nếp sống mới ở plei Lao Đu dần hình thành. Người dân đoàn kết làm ăn, chăm lo cho con trẻ, cùng nhau xây dựng làng quê. Đầu năm 2007, Lao Đu được huyện và tỉnh công nhận là khu dân cư tiêu biểu xuất sắc. Năm 2021, làng được công nhận “Thôn văn hóa kiểu mẫu”.
Mỗi khi nhắc đến những đổi thay của quê hương, A Song Ba lại cất lên bài hát do mình nghĩ ra:
Quả núi Chưlang đã mọc lên ngôi làng
Phía đông có mặt trời hồng
Phía tây ruộng lúa xanh rờn
Phía bắc có dòng điện sáng
Ở giữa có ngôi trường i a tiếng trẻ học bài thật là vui…
Nghe bài hát, tôi chợt nghĩ, có lẽ không gì diễn tả rõ hơn sự hồi sinh của một cộng đồng bằng chính tiếng hát cất lên từ lòng cộng đồng ấy. Từ những năm tháng phải rời bỏ quê nhà để tìm sự sống, người Lao Đu đã có thể hát về ngôi làng của mình bằng niềm tự hào.
*
Buổi sáng ở Lao Đu trong lành và tĩnh tại. Đến Lao Đu, khách có thể thong thả bước trên những con đường bê tông sạch sẽ, thưởng thức những món ăn mang hương vị đại ngàn như canh môn dốc nấu thịt, cá suối, muối ớt lá ràng rây, nhấp ngụm rượu cần men lá. Nhưng sức hấp dẫn của ngôi làng không chỉ nằm ở cảnh sắc hay món ăn. Điều đáng quý hơn là người dân đang tìm cách phát triển kinh tế mà không tách rời mạch nguồn văn hóa.
Nghề dệt thổ cẩm vẫn được trao truyền cho lớp trẻ. Lễ hội mừng lúa mới được duy trì hằng năm. Trong những dịp lễ hội, tiếng cồng chiêng lại ngân vang giữa đại ngàn, nối người hôm nay với phong tục, ký ức và niềm tin của bao thế hệ trước.
Ở Lao Đu còn có một hình ảnh khiến tôi đặc biệt chú ý, đó là chiếc kẻng treo trước hiên nhà già làng A Song Ba. Đúng 19 giờ mỗi tối, tiếng kẻng vang lên, nhắc lũ trẻ tự giác ngồi vào bàn học. Suốt hơn hai mươi năm, âm thanh quen thuộc ấy đã góp phần tạo nên nếp sống kỷ luật, khuyến khích các thế hệ học trò chăm chỉ học hành, từng bước mở rộng cánh cửa tương lai. Đằng sau tiếng kẻng đó là sự kiên trì của một người già và niềm mong mỏi của cả làng.
Hiện nay, plei Lao Đu có 151 hộ với 506 nhân khẩu. Từ một cộng đồng từng chịu nhiều mất mát, người dân đã cùng nhau dựng xây cuộc sống mới. Những con đường, thửa ruộng, ngôi trường và tiếng cồng chiêng đều mang dấu ấn của sự đồng lòng và niềm tự hào văn hóa.
Tôi lại chia tay Lao Đu, tạm biệt những người quen cũ và mới, tiếp tục hành trình của mình. Con đường Hồ Chí Minh đưa tôi rời những triền núi Trường Sơn, nhưng câu chuyện của ngôi làng vẫn theo tôi mãi.
Tôi nhớ lời già A Mười về con đường trở lại làng cũ đã mờ xa trong ký ức. Tôi nhớ A Song Ba với những thửa đất hiến cho đường làng, trường học; nhớ bài hát mộc mạc về ngôi làng bên núi Chưlang; và nhớ tiếng kẻng mỗi tối đều đặn vang lên giữa đại ngàn.
Mỗi âm thanh, mỗi hình ảnh như một lời đối thoại với chuyến đi, giúp tôi hiểu rằng sự đổi thay không chỉ được đo bằng những ngôi nhà mới hay những con đường rộng mở, mà còn được đo bằng mạch sống văn hóa bền bỉ chảy trong tâm hồn. Và giữa đại ngàn Trường Sơn, tiếng cồng chiêng Lao Đu vẫn ngân vang như lời khẳng định: ngôi làng từng lao đao đã tìm được chỗ đứng của mình, đang vững vàng đi tới tương lai mà không đánh mất cội nguồn.
Bài viết liên quan