Tôi chưa từng gặp nhà văn Phan Mai Hương ngoài đời. Mọi trao đổi với cô đều diễn ra qua những dòng chat, thường vào buổi tối, khi cô đã rời bàn biên tập và trở về với căn nhà nhỏ của mình. Ấy vậy mà qua từng câu chữ gõ vội trên màn hình, tôi vẫn cảm nhận được nét cẩn trọng đặc trưng của một giáo viên Ngữ văn – không chịu “buông tha” cho từng câu chữ, kể cả khi chỉ là một tin nhắn. Cô nói về lí do thành lập Đường Văn giản dị như đang bàn về việc học tập của một đứa trẻ chứ không phải một ấn phẩm sắp mọc lên đồng thời trên cả giấy và màn hình. Đến nay, Chuyên đề văn học nghệ thuật do một giáo viên về hưu khởi xướng, được một nhóm người viết cùng nâng đỡ đã đi đến số thứ mười một. Mười một dấu chân – trong thời đại báo giấy suy thoái – dẫm không sâu, nhưng đặc biệt rõ ràng.
Một sự tồn tại phi điển hình
Đường Văn ngay từ đầu đã ý thức rõ mình “không phải là gì”. Đây không phải cơ quan báo chí chính thức, không vận hành theo Luật Báo chí. Ngay từ giây phút bước ra ánh sáng nghệ thuật, Đường Văn tồn tại với tư cách là một “sân chơi văn học” do một nhóm nhà văn dựng lên với sự tài trợ của doanh nghiệp tư nhân. Sự tự nhận thức tỉnh táo này chính là phẩm chất đáng quý nhất của nó. Chủ biên Phan Mai Hương, người từng giảng dạy tại Trường THPT chuyên Hoàng Văn Thụ tỉnh Hòa Bình, với rất nhiều tác phẩm và cây bút “thuận cả hai tay”, sau khi về hưu đã chọn một con đường vất vả hơn. Sát cánh cùng cô là dịch giả – nhà thơ Linh Chi (Nguyễn Trọng Thắng) với vai trò Thư ký Ban biên tập. Phía sau cô là những cái tên an tâm trong hội đồng cố vấn: nhà văn Hà Phạm Phú, PGS.TS Ngô Văn Giá, nhà văn Nguyễn Đình Tú, PGS.TS Nguyễn Bích Thu,… Những người này không nhận thù lao, chỉ vì một ý niệm giản dị là để dòng suối văn học không cạn khô trong nắng hạn.
Từ trang giấy đến màn hình, từ Hà Nội đến bốn phương
Mười một số in, ba tháng một kì, dung lượng có hạn. Và thực sự khiến Đường Văn sống động là trang web cùng tên. Từ khi ra mắt (tháng 12/2023), duongvan.com thu hút hàng trăm nghìn lượt truy cập mỗi tháng, độc giả và tác giả trải khắp trong và ngoài nước. Đây là một sự tương phản đáng suy ngẫm: báo giấy chịu trách nhiệm lắng đọng, trang web chịu trách nhiệm luân chuyển. Chữ trên báo giấy được ban biên tập cân nhắc kĩ lưỡng, cập nhật trên trang web mang theo hơi ấm và tính thời sự của đời sống thường nhật. Tháng 7/2026, trang web hoàn thành một lần nâng cấp kĩ thuật, giao diện trong sáng hơn, tương tác mượt mà hơn, phía sau là sự quan tâm gần như “cố chấp” của Ban biên tập đối với việc phục vụ độc giả và tác giả.
Từ “Đối thoại với núi rừng” sang “Đối thoại với phố phường”, rồi đến “Đối thoại với những chuyến đi”, ba cuộc thi tản văn nối thành một manh mối rõ ràng: để người viết ngẩng đầu lên khỏi bàn viết, nhìn, nghe, dùng chữ kết nối với mảnh đất dưới chân và con người xung quanh. Cuộc thi đầu tiên “Đối thoại với núi rừng” nhận 245 bài dự thi, cuộc thi thứ hai hướng mắt về phố phường, cuộc thi thứ ba khuyến khích mọi người viết trên hành trình. Bản thân việc lựa chọn chủ đề chính là một tuyên ngôn về quan niệm văn học: văn học không nên cuộn mình trong tháp ngà tự nói tự nghe.
Để người viết được nhìn thấy, để việc đọc trở thành hành trang
Lô-gích vận hành của Đường Văn có một sự thẳng thắn gần như “ngây thơ”. Bài đăng trên trang web không có nhuận bút, tác phẩm được chọn đăng trên bản in cũng chỉ có thù lao tượng trưng. Điều này trong mắt nhiều người gần như không thể duy trì. Nhưng chính sự “không đáng” này đã sàng lọc những con chữ đầu cơ, giữ lại những người thực sự sẵn lòng trả giá vì văn học. Hàng năm, Ban biên tập chọn ra những cộng tác viên xuất sắc từ vô số bài gửi đến, trao huy hiệu kỉ niệm, gửi một món quà nhỏ. Sức nặng của huy hiệu ấy có lẽ chỉ người nhận mới cảm nhận được.
Đáng chú ý hơn là sự kiên nhẫn của nó với người viết trẻ. Năm 2024, Đường Văn phối hợp với công ty Thi Nhân Các tổ chức một trại viết tại Tam Đảo, mười nhà văn tham gia, trong đó có những tay bút lão luyện như Hà Phạm Phú, cũng có những người mới chập chững. Sau trại viết, mười hai truyện ngắn thu hoạch được, có vài truyện sau này trở thành điểm sáng trên Chuyên đề. Tỷ lệ đầu vào -đầu ra này đặt trong bất kì lô-gích thương mại nào cũng không thành lập. Nhưng lí do nó thành lập rất đơn giản. Một tác giả trẻ tên Hoàng Ngân sau này nhớ lại, chính là một cuộc thi của Đường Văn khiến cô viết ra câu chuyện “Hoa ma” chôn sâu trong lòng, và lần đầu tiên bước vào Hà Nội nhận giải. Những câu chuyện như vậy, có sức thuyết phục hơn bất kì con số phát hành nào.
Giữ vững ranh giới trong thời đại “văn không còn là văn”
Tháng 10/2026, Đường Văn sẽ đón sinh nhật ba năm. Ban biên tập bình thản thông báo trong thông báo sẽ trao giải truyện ngắn và giải tản văn, đồng thời trao huy hiệu cho cộng tác viên xuất sắc. Không có dự báo về sự kiện hoành tráng, không có sự tự tôn vinh phô trương. Sự khiêm tốn này tạo nên sự tương phản thú vị với lập trường rõ ràng của nó về đạo đức văn học. Đường Văn công khai phản đối nhà văn lạm dụng trí tuệ nhân tạo để sáng tác, lí do giản dị mà thấu đáo: văn học là sản phẩm của lao động tâm hồn, một khi dấu vết cá tính bị thuật toán xóa phẳng, con chữ sẽ mất đi hơi ấm.
Trong tiếng cười nhạo “cái gì cũng tăng giá, chỉ văn học là mất giá”, sự tồn tại của Đường Văn tự nó là một phản ví dụ ôn hòa. Nó không cố gắng cứu rỗi toàn bộ hệ sinh thái văn học, chỉ trong mảnh đất nhỏ của mình, nó kiên trì một số điều cơ bản: đọc bài nghiêm túc, bình chọn công bằng, trao cơ hội cho người mới, giữ sự tôn trọng với con chữ. Những việc này nghe có vẻ bình thường, nhưng làm liên tục ba năm, mười một số, thì thành một phẩm chất.
Con đường phía trước
Mười một số, đối với một tạp chí văn học dân lập bắt đầu từ con số không, là một mốc đáng ngoái đầu nhìn lại, nhưng xa kia mới là điểm kết thúc. Không gian sinh trưởng của Đường Văn nằm chính trong sự “nhẹ” của nó. Báo giấy không phải chịu áp lực phát hành khổng lồ, trang web không phải theo đuổi những bài viral tức thời. Nó có thể dành bảy tháng chờ đợi một cuộc thi tản văn chín muồi tự nhiên, cũng có thể dùng một trại viết để đặt cược vào tương lai văn học của vài người trẻ. Nhịp điệu này trong hiện tại có vẻ lạc lõng nhưng chính vì thế mà càng quý giá.
Cô Phan Mai Hương từng nói trong một lần phát biểu, cô chỉ muốn “gieo hạt giống của sự lãng mạn và lòng tốt” ra ngoài. Sau mười một số, những hạt giống ấy có mọc thành cây lớn hay không có lẽ không quan trọng. Quan trọng là, trong căn phòng biên tập chật hẹp ở Hà Nội vẫn có người đọc bài, trả lời thư, sắp chữ, hiệu đính,… vẫn tin rằng một bài viết hay đáng được in ra, cũng đáng được truyền lên mạng, để một người chưa từng gặp mặt nào đó dừng lại vài giây trước màn hình.
Đại khái đó chính là tầm nhìn và sứ mệnh của Đường Văn. Nó không cố gắng thắp sáng cả bầu trời đêm, chỉ làm một ngọn đèn sáng, và … chờ người đến.
Bài viết liên quan