Có một làng nghề đã âm thầm góp phần tạo nên diện mạo của mảnh đất kinh kỳ Thăng Long xưa, đó là làng gốm Bát Tràng. Ngôi làng nằm nép mình bên dòng sông Hồng ấy không chỉ nổi tiếng bởi những sản phẩm gốm tinh xảo mà còn bởi chính chiều sâu văn hoá và ký ức lắng lại trong từng con ngõ nhỏ, từng bức tường gạch đã nhuốm màu thời gian.
Tôi đến Bát Tràng vào một buổi tối, khi những gian hàng ngoài chợ gốm bắt đầu thưa khách, ánh đèn vàng hắt xuống mặt đường loang loáng trong hơi sương ven sông. Người ta thường tìm đến nơi đây vào ban ngày để mua gốm, để chụp hình để nghe kể về nghề cổ. Nhưng đối với tôi, Bát Tràng đẹp nhất là khi màn đêm buông xuống, lúc ngôi làng dần trở về với nhịp sống chậm rãi và tĩnh lặng vốn có của mình.
Người xưa từng có câu:
“Ước gì anh lấy được nàng
Để anh mua gạch Bát Tràng về xây
Xây dọc rồi lại xây ngang
Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân…”
Câu ca dao nghe vừa mộc mạc vừa sang trọng như một lời khẳng định về sự trù phú và nổi tiếng của gạch Bát Tràng từ bao đời trước. Những viên gạch nung già nơi đây không chỉ xây nhà, xây sân mà còn góp phần dựng nên vẻ đẹp của đất kinh kỳ xưa cũ. Tôi bước vào những con ngõ nhỏ của xóm cổ khi đêm đã xuống hẳn. Những con đường ở Bát Tràng hẹp đến mức hai chiếc xe máy tránh nhau cũng khó. Có đoạn chỉ đủ cho một người đi qua. Đi giữa những lối nhỏ quanh co ấy, tôi bỗng thấy mình như đang lạc vào một mê ung cổ kính, giống trò chơi trốn tìm của tuổi thơ. Hai bên là những bức tường gạch cao vút, cũ kỹ và trầm mặc dưới ánh đèn vàng nhạt. Những bức tường ấy không trát xi măng, không sơn màu rực rỡ, chỉ là màu nâu sẫm nguyên bản của đất và lửa sau hàng trăm năm tồn tại. Có những đoạn tường phủ một lớp rêu mỏng, có nơi hằn những vết đen của khói than từ thời các lò nung còn đỏ lửa suốt ngày đêm. Tôi đưa tay chạm vào lớp gạch lạnh, cảm giác như đang chạm vào thời gian.
Trong những xóm cổ ấy, từ mặt đường lát gạch cho đến hàng rào, cổng ngõ đều được làm bằng gạch Bát Tràng. Có những viên gạch đã mòn đi theo bước chân người suốt hàng trăm năm. Tôi cúi xuống nhìn thật lỹ và bất giác thấy trên mặt gạch còn in dấu chân người, dấu chân gà, những vết hằn rất đời thường mà thời gian chưa từng xoá mất. Nó giống như cách người xưa gửi lại nhịp sống của mình trong đất để hôm nay, khi bước qua những con đường ấy, ta không chỉ đang đi trên một làng cổ mà đang bước trên hồn cốt Bắc Bộ mộc mạc và điềm tĩnh.
Đi sâu vào xóm cổ, tôi bắt gặp những bức tranh sứ gắn trên tường do chính các nghệ nhân trong làng nghề chế tác. Không quá phô trương, không lấp lánh sắc màu hiện đại, những bức tranh ấy mang vẻ đẹp rất trầm. Dưới ánh đèn vàng cũ, từng mảnh sứ hiện lên như những nét ký hoạ về đời sống làng quê Bắc Bộ, tất cả đều giản dị mà có hồn đến lạ. Đêm ở Bát Tràng yên tĩnh vô cùng. Chỉ còn tiếng gió luồn qua mái ngói cũ, tiếng chó sủa vọng từ xa và thi thoảng là tiếng lộc cộc của một chiếc xe gốm muộn đi ngang qua ngõ nhỏ. Những âm thanh ấy không làm người ta thấy cô đơn, ngược lại còn mang cảm giác bình yên như thế nơi này vẫn đang giữ hộ một phần Hà Nội xưa cũ giữa nhịp sống hiện đại hôm nay.
Rời Bát Tràng khi đêm đã muộn, tôi vẫn ngoái lại nhìn những con ngõ nhỏ nằm im dưới ánh đèn vàng cũ kỹ. Có những nơi người ta chỉ ghé qua để ngắm nhìn nhưng cũng có những nơi, chỉ cần đi qua thôi đã đủ để nhớ mãi.
Với tôi, Bát Tràng là một nơi như thế – một ngôi làng không chỉ làm ra gốm mà còn gìn giữ linh hồn của đất kinh kỳ nghìn năm trong từng viên gạch, từng con ngõ và từng dấu chân cũ còn nằm dưới lớp thời gian.
Nguyễn Hà Vy
Bài viết liên quan: