Tôi vẫn thường dừng chân bên góc ghế đá quen thuộc trong công viên, nơi mấy ông lão hàng xóm vẫn thường tụ họp để bày trận cờ mỗi buổi chiều muộn. Giữa lòng phố thị xô bồ, góc nhỏ này là một khoảng lặng kỳ lạ, nơi không gian đầy mùi thuốc lá quyện với mùi đất ẩm sau cơn mưa, chỉ có tiếng quân cờ gõ lách cách vang lên trên mặt bàn gỗ cũ kỹ. Vây quanh bàn cờ là vài người hiếu kỳ, họ đứng lặng yên dõi theo từng nước đi, nhưng tâm trí thì không hề tĩnh lặng. Có người tự chọn cho mình một phe để ủng hộ, say sưa bàn tán về nước đi của quân trắng hay sự lắt léo của quân đen như thể chính họ đang cầm quân. Có người lại đứng ở giữa, mắt đảo liên tục qua hai phía để tính toán thiệt hơn cho cả hai bên.
Tôi đứng lặng yên quan sát, làm một khán giả vô danh giữa cuộc đấu đang vào hồi gay cấn. Trước mắt tôi, sáu mươi bốn ô vuông trắng và đen đan xen trải ra như một thực tại thu nhỏ của phố phường, nơi những thái cực vốn dĩ luôn hòa quyện và nương tựa vào nhau để tạo nên một nền tảng thống nhất. Thế nhưng, sự tách biệt tuyệt đối chỉ thực sự bắt đầu khi những quân cờ mang sắc diện đối nghịch được đặt xuống. Lúc đó, sự hòa hợp của bàn cờ bị phá vỡ, thay vào đó là sự đối kháng không hồi kết.
Nhìn cách các ông lão chăm chú vào từng nước đi đầy toan tính, tôi chợt nhận ra bóng dáng của nhật nguyệt, âm dương đang ẩn hiện trong sự xoay vần của trận đấu. Như ngày và đêm, như sáng và tối, quy luật nhị nguyên ấy từ lâu đã đóng khung thế giới này vào hai cực đối xứng. Trong cuộc chơi ấy, người ta mặc định phải phân chia kẻ trước người sau, kẻ thù và bản thân được phân định rạch ròi chỉ qua một sắc độ. Trắng phải nỗ lực tiêu diệt đen để tồn tại và ngược lại. Đó là cái thực tế mà chúng ta thường thấy từ thuở sơ khai, một cuộc chơi của những chiến tuyến đối đầu, nơi không có chỗ cho sự dung hòa. Người chiến thắng được tung hô, kẻ chiến bại bị lãng quên, và vòng luân hồi ấy cứ thế quay mãi không ngừng.
Từ bàn cờ gỗ vỉa hè ấy, tôi thấy phố phường này cũng giống như một bàn cờ khổng lồ, nơi con người luôn cố gắng dán nhãn mọi thứ bằng hai màu tương phản. Dù chúng ta hít thở chung một bầu không khí, đứng chung trên một mặt bằng đô thị, nhưng ngay từ khi bước chân vào đời, ta đã bị buộc phải đứng vào một phe phái. Người ta quy ước “Trắng” là chính nghĩa, là ánh sáng của vầng nhật quang, là những giá trị cao cả. Còn “Đen” bị mặc định đẩy về phía nguyệt tận của bóng tối, của những lỗi lầm.
Sự quy chụp này biến cuộc đời thành một trận đấu không hồi kết, nơi con người mải mê “tẩy trắng” bản thân và “bôi đen” đối thủ bằng mọi giá. Chúng ta say sưa trong cuộc tương tàn dưới những ánh mắt phán xét của “người xem” xung quanh, mà quên mất rằng, bản chất của mặt bàn vẫn là sự đan xen của những ô vuông trắng đen không thể tách rời.
Nhưng có một sự thật mà ít ai chịu thừa nhận rằng ranh giới giữa hai màu sắc đối nghịch thực chất mỏng manh đến lạ kỳ. Nhìn cách một quân cờ bị lấy đi sau khi chạm nhau trên mặt bàn, tôi thấy đó là cái tích tắc của sự hoán đổi giữa sáng và tối. Chỉ cần một nước đi sai lầm trong cơn quẫn bách, một quân cờ vốn thuộc vùng sáng có thể lập tức lọt thỏm vào vùng tối và bị dán nhãn là kẻ bại trận. Tôi chợt hiểu rằng, một người dành cả đời để giữ mình thiện lương, đôi khi chỉ cần một khoảnh khắc của tham vọng hay yếu lòng là đã “chuyển làn” sang phía đối diện. Ngược lại, một kẻ từng lạc lối trong bóng tối cũng có thể tìm được con đường dẫn về ánh sáng chỉ trong một quyết định dũng cảm. Sự tương phản này diễn ra âm thầm, vô hình đâu thấy, vô thanh đâu nghe, nhưng nó nhắc nhở ta về sự bấp bênh của cái gọi là “chân lý đơn sắc”.
Thế nhưng phố phường vẫn luôn dung chứa những tâm hồn đi tìm con đường cho riêng mình. Nếu nhìn kỹ ta sẽ thấy những tầng lớp ý niệm khác nhau. Có người chọn cho mình vùng xám, nơi mà trắng và đen thôi không còn gào thét để tiêu diệt nhau. Màu xám không phải là sự mập mờ, không phải là sự thiếu kiên định như nhiều người vẫn lầm tưởng, mà là sự bao dung tối thượng của một tâm hồn hiểu rằng trong cái tốt luôn nhen nhóm mầm mống của sự ích kỷ, và trong cái xấu vẫn có thể nảy mầm những hạt giống của sự cứu rỗi. Họ từ chối việc phải chọn phe, vì họ biết cuộc đời là một cán cân và sẽ không bao giờ nghiêng hẳn về một phía. Họ là những người biết lắng nghe cả hai tiếng nói trước khi phán xét, biết nhìn thấy nỗi đau của cả người thắng lẫn kẻ thua.
Lại có kẻ tỉnh thức hơn, họ nhìn ra một thế giới vô sắc. Với họ, trắng hay đen cũng chỉ là lớp sơn phủ lên bản chất của gỗ, của nhựa. Họ nhìn thấu cái huyễn hoặc của sự chia rẽ và nhận ra ván cờ vốn dĩ không có màu sắc, chỉ có con người tự vẽ ra chiến tuyến để cầm tù lẫn nhau. Khi ván cờ khép lại, mọi quân cờ đều nằm chung trong một bóng tối của chiếc hộp gỗ, lúc đó màu sắc trở nên vô nghĩa. Họ sống như những vị ẩn sĩ giữa đời thường, không dính mắc vào tranh chấp vì đã thấy rõ bản chất phù du của mọi phân biệt.
Và kỳ diệu hơn, là có những người nhìn thấy vô số màu sắc đang ẩn hiện phía sau hai màu căn bản. Khi ánh nắng chiều hắt qua tán lá tạo thành những vệt sáng nhảy múa, ván cờ không chỉ có hai màu mà còn lấp lánh những sắc độ hổ phách, những ánh kim rực rỡ của trải nghiệm. Họ từ chối luật chơi nhị nguyên vì biết rằng vũ trụ này là một quang phổ rộng lớn, nơi nhật nguyệt không ngừng luân chuyển để tạo ra những sắc độ mà định kiến chưa bao giờ có tên gọi. Họ là những nghệ sĩ của cuộc đời, những người tìm thấy vẻ đẹp trong sự đa dạng và phức tạp của hiện thực.
Tuy nhiên bên cạnh đó vẫn luôn tồn tại những kẻ chọn sự tuyệt đối. Họ chọn trắng đến cực đoan hoặc đen đến tận cùng, chấp nhận bị nghiền nát để bảo vệ sự thuần nhất của sắc màu mình đã chọn. Đó là những quân cờ tử vì đạo, những kẻ chấp nhận tan biến để giữ vững đức tin của riêng mình. Có thể họ cực đoan, nhưng họ cũng là những người dũng cảm nhất, vì họ dám sống trọn vẹn với lựa chọn của mình cho dù phải trả giá bằng chính sinh mệnh.
Trời sập tối hoàn toàn, cuộc đấu cờ nơi góc phố cũng kết thúc. Dù phe nào thắng hay thua, tất cả đều trở về với sự im lặng nguyên sơ, như thể trận chiến vừa rồi chưa bao giờ xảy ra.
Trong sự im lặng tận cùng ấy, chỉ còn lại một sự thật duy nhất đó là chúng ta cũng chỉ là những quân cờ của số phận đang nỗ lực đi tìm bản ngã giữa lòng phố tấp nập. Điều quan trọng không phải là bạn thuộc về phe nào, mà là bạn có đủ tỉnh thức để nhận ra rằng mình có quyền bước ra khỏi những ô vuông đó để thấy một thế giới rộng lớn hơn. Một thế giới nơi màu sắc không còn là xiềng xích, nơi con người được tự do là chính mình, không bị ép buộc phải đứng vào bất kỳ hàng ngũ nào.
Bài viết liên quan: