Với cương vị là Phó chủ tịch chi hội Safi của Liên minh các nhà văn nữ Maroc, nữ nhà thơ – dịch giả Izza Fartmis hoạt động khá tích cực trong việc kết nối các nhà văn nữ ở đất nước Bắc Phi này với giới nữ trong lĩnh vực văn chương toàn cầu. Các hành động dịch tác phẩm, xuất bản đa dạng đã tạo nên sức mạnh cho bà.
-Thư nữ nhà văn, bà viết bằng ba ngôn ngữ — chủ yếu là tiếng Anh, tiếng Ả Rập và tiếng Pháp — cùng với dự án về Azzajal (thơ phương ngữ phổ biến). Việc chuyển đổi giữa các ngôn ngữ này, đặc biệt là việc chuyển từ ngôn ngữ học thuật sang thơ Azzajal, đã ảnh hưởng như thế nào đến giọng thơ, cách bà thể hiện cảm xúc và quan niệm của bà về văn hóa?
Izza Fartmis: Một câu tục ngữ Ả Rập có câu: “Cá nhân là sản phẩm của môi trường sống.” Môi trường của tôi bao gồm tiếng Ả Rập và tiếng Pháp là ngôn ngữ giáo dục sớm và là một phần của chương trình giảng dạy, sau đó là tiếng Anh trong những năm học trung học và đại học. Được sự khích lệ của giáo viên tiếng Pháp, tôi bắt đầu viết thơ từ năm 14 tuổi và các bài thơ của tôi đã được đăng trên tạp chí của trường. Đó là giai đoạn tuổi mới lớn, một thời kỳ rất nhạy cảm khi tôi dễ xúc động; một vấn đề nhỏ nhất cũng có thể khiến tôi buồn. Việc đọc sách quá nhiều bằng tiếng Pháp và sự nhạy cảm sẵn có đã thúc đẩy tôi viết thơ như một cách để xoa dịu nỗi buồn.
Thơ Ả Rập trong giai đoạn đó không phải là sở thích của tôi, vì nó quá nặng nề về tu từ khiến tôi khó tiếp nhận; đó là loại thơ có hệ thống quy tắc cứng nhắc làm hạn chế trí tưởng tượng của tôi. Những bài thơ của tôi lúc đó thường mang tính cá nhân vị kỷ. Lên đại học, thiên hướng học ngoại ngữ của tôi tăng lên. Tôi bắt đầu say mê thơ ca và niềm hứng thú viết lách trong tôi trỗi dậy mạnh mẽ hơn, được bồi đắp bởi những trải nghiệm áp lực và sự kiên trì trong học tập. Các tác phẩm của tôi dần trở nên trưởng thành hơn, bao hàm cả những vấn đề quốc gia và quốc tế.
Sau đó, sự nghiệp giáo viên tiếng Anh đã tiếp thêm động lực cho kho tàng sáng tác của tôi. Môi trường trường học giống như một ” nồi lẩu” pha trộn mọi cung bậc cảm xúc; có quá nhiều vấn đề để viết và những sự kiện ấn tượng không thể ngó lơ. Chỉ sau khi nghỉ hưu, tôi mới nghĩ đến việc viết bằng tiếng Ả Rập, nhưng không phải là thơ quy tắc mà là thơ tự do, dành cho những độc giả không biết ngoại ngữ. Tôi thường tự dịch các bài thơ của mình sang tiếng Ả Rập để họ có thể hiểu được phiên bản tiếng Anh. Chỉ đến khi tham dự một buổi đọc thơ Azzajal — thể loại thơ dân gian viết bằng phương ngữ Ả Rập của người Maroc, vốn cũng rất giàu hình ảnh — tôi mới nhận ra tầm quan trọng của nó. Thông qua Azzajal, thông điệp của bài thơ có thể dễ dàng được thấu hiểu bởi cả độc giả có học thức lẫn những người bình dân.
Khi một ý tưởng hoặc một cảm xúc ập đến trong tâm trí hay trái tim tôi, lời nói đầu tiên thốt ra bằng bất kỳ ngôn ngữ nào trong số này cũng sẽ trở thành khởi nguồn cho bài thơ của tôi. Dù sao đi nữa, thơ ca với tư cách là sự biểu đạt của cảm xúc và ý tưởng, nên là một thông điệp truyền tải quan điểm, giúp nâng cao nhận thức và chỉ ra những khiếm khuyết của một vấn đề hoặc sự kiện bằng cùng một giọng nói, bất kể ngôn ngữ nào.
– Bà từng là Phó chủ tịch chi hội Safi của Liên minh các nhà văn nữ Maroc. Dựa trên kinh nghiệm của mình, bà thấy Liên minh đã hỗ trợ các nữ thi sĩ như thế nào, và những thách thức hay cơ hội cụ thể mà các nữ văn sĩ phải đối mặt trong bối cảnh văn học Maroc đương đại là gì?
Izza Fartmis: Là một nhà văn nữ, những trở ngại chúng tôi phải đối mặt chính là sự thiếu hụt những lời khích lệ; nam giới vẫn luôn coi mình là những người viết giỏi hơn phụ nữ. Các cơ quan văn hóa chỉ hỗ trợ về mặt hậu cần chứ không hỗ trợ tài chính trong việc tổ chức các buổi đọc sách và ký tặng sách. Họ không tài trợ cho việc xuất bản. Chúng tôi đã phải tự bỏ tiền túi của mình. Đó là một thách thức lớn đối với liên minh.
– Các tác phẩm của bà trải dài từ trải nghiệm cá nhân đến các sự kiện toàn cầu. Bà tìm kiếm nguồn cảm hứng ở đâu, và quy trình lựa chọn cũng như phát triển một chủ đề thơ của bà như thế nào, đặc biệt là khi viết về các vấn đề thời sự hoặc xã hội?
Izza Fartmis: Thế giới ngày nay giống như một chiếc nồi đang sôi sục. Nhà văn không thể nhắm mắt làm ngơ trước sức nóng, những sự tàn bạo, bạo lực, lạm dụng và những điều vô nhân đạo đang bủa vây thế giới này. Những vấn đề và chủ đề nhức nhối đó tự áp đặt lên tâm trí chúng ta chứ không đợi chúng ta tìm kiếm. Chúng tác động đến trí óc và thậm chí là tâm hồn của các nhà văn trên toàn thế giới.
– Bà đã tham gia nhiều chương trình giao lưu văn hóa tại Pháp, Thụy Điển, Anh và đóng góp cho các tuyển tập thơ quốc tế tại Ấn Độ, Hoa Kỳ và Senegal. Những trải nghiệm xuyên biên giới này đã làm phong phú thêm góc nhìn văn hóa của bà như thế nào và ảnh hưởng ra sao đến cách bà tiếp cận thơ ca và thế giới trong các tác phẩm của mình?
Izza Fartmis: Những chuyến đi nước ngoài của tôi nằm trong bối cảnh giao lưu sư phạm văn hóa thông qua việc kết nghĩa giữa thành phố, trường học của chúng tôi với các thành phố và trường học ở các quốc gia kể trên. Trọng tâm là sự so sánh giữa các hệ thống giáo dục và các vấn đề mà chương trình giảng dạy của chúng tôi bao hàm. Các học sinh phải giao tiếp về các thực hành văn hóa, sở thích, công thức nấu ăn và các hoạt động hàng ngày. Sự nhấn mạnh được đặt vào việc nói tiếng Anh và việc sử dụng mạng kỹ thuật số.
Việc tôi tham gia vào các tuyển tập thơ này là thông qua các lời mời mà tôi đã vui mừng đón nhận. Các chủ đề thường do những người khởi xướng gợi ý. Thật trùng hợp là tôi đã có sẵn những bài thơ viết về các chủ đề mang tính nhân loại đó. Đây là cơ hội để tôi cất tiếng nói, thể hiện quan điểm và cảm xúc của mình với bạn bè quốc tế, đồng thời so sánh phong cách viết của mình với các tác giả khác.
– Bên cạnh thơ ca, bà còn là tác giả của các truyện ngắn và tiểu luận. Quá trình viết thơ khác biệt thế nào đối với bà so với việc sáng tác một truyện ngắn, và sự nghiệp văn chương đa thể loại mang lại cho bà những thách thức hay lợi thế cụ thể nào?
Izza Fartmis: Sự khác biệt giữa việc viết một bài thơ và một truyện ngắn đối với tôi cũng giống như sự khác biệt mà các chuyên gia trong lĩnh vực này vẫn thường biết đến. Một bài thơ được sinh ra từ cảm xúc, từ những rung động mạnh mẽ trong những hình ảnh được suy xét kỹ lưỡng để làm cho nó trở nên nghệ thuật hơn; trong khi một câu chuyện được tạo ra từ các sự kiện được kể lại theo phong cách giản dị, tuôn chảy từ trí nhớ của tôi như một cuốn nhật ký lưu giữ những ký ức có nguy cơ bị lãng quên. Trong cả hai trường hợp, việc lựa chọn kỹ thuật và ngôn từ đều cần thiết để làm phong phú thêm cho tác phẩm.
-Trân trọng cảm ơn bà!
(Lâm Văn – thực hiện)
Bài viết liên quan: